تجربه مشتری چیست؟ تفاوت CX و UX، نقاط تماس و روش سنجش

تجربه مشتری چیست و چه فرقی با تجربه کاربری دارد؟ نقاط تماس مشتری در کانالهای مختلف و سنجش CX با NPS، CSAT و CES را با یک مثال ایرانی ببینید.
تجربه مشتری (Customer Experience یا CX) برداشت کلی مشتری از همه برخوردهایش با یک کسبوکار است؛ از دیدن تبلیغ و جستجو در سایت تا خرید، تماس با پشتیبانی، تحویل کالا و حتی مرجوع کردن آن. تجربه کاربری (UX) بخشی از این تصویر است و فقط به تعامل با محصول دیجیتال، مثل سایت یا اپ، مربوط میشود. تجربه مشتری را معمولا با شاخصهایی مثل NPS، CSAT و CES میسنجند.
تجربه مشتری چیست و از کجا شکل میگیرد
مشتری تجربه را تکه تکه نمیبیند. برای او مهم نیست که سایت را تیم محصول ساخته، پیامک را تیم بازاریابی فرستاده و پیک را یک شرکت دیگر. همه اینها یک خاطره میسازند: «خرید از این فروشگاه خوب بود» یا «دیگر از آنها خرید نمیکنم».
همین ویژگی تجربه مشتری را سخت میکند. یک سایت عالی با پشتیبانیای که تلفن را جواب نمیدهد، تجربه بدی میسازد. یک پشتیبانی مهربان هم نمیتواند ضعف اپی را جبران کند که هر بار موقع پرداخت خطا میدهد. تجربه مشتری حاصل جمع همه اینهاست و معمولا ضعیفترین حلقه بیشتر از بقیه در ذهن میماند.
سه لایه در هر تجربه مشتری وجود دارد:
- کارکرد: آیا مشتری به چیزی که میخواست رسید؟ کالا رسید، نوبت رزرو شد، مشکل حل شد؟
- آسانی: رسیدن به آن چقدر زحمت داشت؟ چند بار باید تماس میگرفت، چقدر منتظر ماند؟
- احساس: در طول مسیر چه حسی داشت؟ احساس کرد به او احترام گذاشته شده یا سردرگم و عصبی شد؟
تفاوت تجربه مشتری و تجربه کاربری
این دو اصطلاح زیاد بهجای هم استفاده میشوند، ولی دامنهشان فرق دارد. تجربه کاربری درباره استفاده از یک محصول است و تجربه مشتری درباره رابطه با یک برند. اگر میخواهید تعریف کاملتر تجربه کاربری و اجزای آن را بخوانید، مقاله تجربه کاربری چیست را ببینید.
| موضوع | تجربه کاربری (UX) | تجربه مشتری (CX) |
|---|---|---|
| دامنه | تعامل با یک محصول دیجیتال، مثل سایت یا اپ | همه برخوردها با برند، آنلاین و حضوری |
| سوال اصلی | آیا کاربر میتواند کارش را راحت انجام دهد؟ | آیا مشتری از رابطه با ما راضی است و برمیگردد؟ |
| چه کسی | کاربر، که ممکن است هنوز خرید نکرده باشد | مشتری، از قبل از خرید تا مدتها بعد از آن |
| تیمهای درگیر | طراحی، محصول، فنی | تقریبا همه، از فروش و پشتیبانی تا انبار و ارسال |
| روشهای رایج سنجش | تست کاربردپذیری، تست درختی، نقشه حرارتی، ضبط جلسه | NPS، CSAT، CES، تحلیل شکایتها، نقشه سفر مشتری |
| بازه زمانی | یک جلسه استفاده یا یک کار مشخص | کل چرخه عمر مشتری |
نکته مهم این است که این دو رقیب نیستند. UX خوب یکی از پایههای CX خوب است. ولی کسبوکاری که فقط روی UX کار کند و بقیه نقاط تماس را رها کند، مشتریهایی خواهد داشت که از سایت تعریف میکنند ولی دیگر خرید نمیکنند.
نقاط تماس تجربه مشتری در کانالهای مختلف
نقطه تماس هر جایی است که مشتری با کسبوکار شما برخورد میکند. برای یک کسبوکار ایرانی معمولی، این نقاط در چند کانال پخش شدهاند:
قبل از خرید
- تبلیغ در اینستاگرام یا موتور جستجو
- صفحه اینستاگرام و جواب دایرکتها
- نظرهای دیگران در سایت، گوگل مپ یا شبکههای اجتماعی
- صفحه اصلی و صفحه محصول سایت یا اپ
هنگام خرید
- جستجو و پیدا کردن کالا
- سبد خرید، ورود با شماره موبایل و پرداخت در درگاه
- پیامک تأیید سفارش
- تماس با پشتیبانی برای سوال قبل از خرید
بعد از خرید
- پیامکهای پیگیری و کد رهگیری
- برخورد پیک و زمان تحویل
- بستهبندی و حالت کالا هنگام باز کردن
- روند مرجوعی یا گارانتی
- پیامکها و پیشنهادهای بعدی
سادهترین راه دیدن همه این نقاط کنار هم، کشیدن نقشه سفر مشتری است. در این نقشه هر مرحله، کاری که مشتری میکند، حسی که دارد و نقطه تماس مربوط به آن را مینویسید. ساخت قدم به قدم این نقشه را در مقاله نقشه سفر مشتری توضیح دادهایم.
وقتی نقاط تماس را کنار هم میگذارید، به دو چیز دقت کنید. اول، یکدستی بین کانالها. اگر قیمت یا موجودی در اینستاگرام با سایت فرق دارد، یا پشتیبانی تلفنی از تخفیفی که در پیامک اعلام شده خبر ندارد، مشتری احساس میکند با چند شرکت جدا طرف است. دوم، لحظههایی که بیشترین وزن را دارند. همه نقاط تماس یک اندازه مهم نیستند. معمولا لحظهای که چیزی خراب میشود، مثل تأخیر در ارسال یا خطای پرداخت، و نحوه برخورد شما با آن، بیشتر از ده تجربه معمولی در ذهن مشتری میماند.
سنجش تجربه مشتری با NPS، CSAT و CES
تجربه مشتری را نمیشود با یک عدد کامل سنجید، ولی سه شاخص رایج هر کدام یک بخش از آن را نشان میدهند:
- NPS (شاخص خالص مروجان): میپرسد «چقدر احتمال دارد ما را به دیگران پیشنهاد کنید؟» و از ۰ تا ۱۰ جواب میگیرد. نگاه کلی مشتری به برند و وفاداری او را میسنجد. محاسبه و تفسیر امتیاز را در مقاله NPS چیست بخوانید.
- CSAT (رضایت مشتری): رضایت از یک تجربه مشخص را میپرسد، مثلا «چقدر از روند ثبت سفارش راضی بودید؟». برای سنجش یک نقطه تماس خاص مناسب است. فرمول و نکتههای آن در مقاله سنجش رضایت مشتری با CSAT آمده است.
- CES (شاخص تلاش مشتری): میپرسد انجام یک کار چقدر آسان بود. برای کارهایی مثل حل مشکل با پشتیبانی یا مرجوع کردن کالا بسیار گویاست.
قاعده کلی این است: NPS را برای نگاه کلی و دورهای استفاده کنید و CSAT و CES را برای نقطههای تماس مشخص، درست بعد از همان تجربه. عدد بهتنهایی کافی نیست. همیشه بعد از امتیاز یک سوال باز بگذارید که دلیل را بپرسد، چون تصمیمها از دلیلها بیرون میآیند نه از میانگینها.
دو دام رایج هم در سنجش تجربه مشتری هست. یکی خسته کردن مشتری با نظرسنجی بعد از هر کار کوچک است؛ کسی که هر هفته سه پیامک نظرسنجی میگیرد، دیگر جواب نمیدهد یا بیحوصله جواب میدهد. دیگری پرسیدن فقط از مشتریهای فعال است. مشتریای که رفته و دیگر برنگشته، احتمالا مهمترین حرفها را دارد، ولی اگر فقط داخل اپ از کاربرهای فعلی بپرسید، صدای او را هرگز نمیشنوید.
مثال: یک اپ بانکی و شکایتهایی که به اپ مربوط نبود
یک بانک را در نظر بگیرید که اپ موبایلش امتیاز خوبی در تستهای کاربردپذیری گرفته است. کاربرها میتوانند انتقال وجه، پرداخت قبض و دیدن صورتحساب را بدون مشکل انجام دهند. ولی NPS بانک پایین است و مدیران متعجباند.
تیم یک نظرسنجی کوتاه، شامل سوال NPS و سوال باز «مهمترین دلیل امتیازتان چه بود؟»، را با لینک در پیامک برای مشتریهایی میفرستد که در ماه گذشته با اپ تراکنش موفق داشتهاند. وقتی جوابها در تمها دستهبندی میشوند، تصویر روشن میشود. درباره خود اپ شکایت کمی هست. بیشتر جوابها درباره فرایند صدور کارت، نیاز به مراجعه حضوری برای کارهایی که انتظار دارند آنلاین باشد و زمان انتظار پشت خط تلفن پشتیبانی است.
این همان فاصله UX و CX است. تیم اپ کارش را خوب انجام داده بود، ولی تجربه مشتری در جاهای دیگری خراب میشد. بدون سنجش CX، بانک احتمالا بودجه بعدی را صرف بازطراحی اپی میکرد که مشکلی نداشت.
از کجا شروع کنیم
بهبود تجربه مشتری پروژه یکباره نیست، ولی شروعش ساده است:
- نقاط تماس اصلی را فهرست کنید و نقشه سفر سادهای بکشید.
- برای دو یا سه نقطه تماس مهم، مثل پایان خرید و تماس با پشتیبانی، یک سوال CSAT یا CES بگذارید.
- یک بار در فصل، NPS کلی را بپرسید.
- جوابهای متنی را در تمها دستهبندی کنید و هر ماه پرتکرارترین مشکل را به تیم مسئولش بدهید.
- بعد از هر تغییر، همان شاخص را دوباره بسنجید.
مسئول تجربه مشتری هم فقط یک واحد نیست. اگر نتیجه سنجشها فقط در گزارش تیم بازاریابی بماند و به انبار، پشتیبانی و تیم محصول نرسد، چیزی تغییر نمیکند. بهتر است برای هر تم پرتکرار در جوابها، یک مالک مشخص داشته باشید.
سنجش تجربه مشتری با یوزر تستینگ
یوزر تستینگ در دو بخش این مسیر به کارتان میآید. برای سنجش CX، میتوانید NPS روی سایت را بعد از یک رویداد مشخص، مثل پایان خرید، نمایش دهید، ویجت بازخورد را روی صفحههای کلیدی بگذارید و برای مشتریها نظرسنجی آنلاین با منطق شرطی بفرستید. جوابهای متنی فارسی بهصورت خودکار در تمها دستهبندی میشوند. برای بخش UX هم تست کاربردپذیری، تست درختی و ضبط جلسه را دارید تا وقتی مشکل در سایت یا اپ است، دقیق ببینید کجاست.
مطالعه بعدی

تست کاربردپذیری اپلیکیشن موبایل؛ از پروتوتایپ تا اپ منتشرشده
تست کاربردپذیری اپلیکیشن موبایل چه فرقی با سایت دارد؟ ژستهای لمسی، صفحه کوچک، شرایط واقعی استفاده و تست پروتوتایپ فیگما پیش از ساخت اپ.

تحلیل رفتار کاربر در سایت: ترکیب آمار، هیت مپ و بازخورد
تحلیل رفتار کاربر در سایت یعنی کنار هم گذاشتن عدد آنالیتیکس، هیت مپ، ضبط جلسه و بازخورد کاربر. یک روال هفتگی ساده برای رسیدن از عدد به دلیل را ببینید.

سوالات مصاحبه با کاربر: ۴۰ نمونه سوال دستهبندیشده
سوالات مصاحبه با کاربر برای شناخت کاربر، رفتار فعلی، مشکل و ارزیابی محصول؛ ۴۰ نمونه سوال آماده بهاضافه سوالهایی که نباید بپرسید.