تست پروتوتایپ چیست؟ وفاداری کم و زیاد، کاربرد و معیارها

تست پروتوتایپ یعنی یک نمونه اولیه از محصول، از طرح کاغذی تا طرح تعاملی فیگما، را پیش از ساخت جلوی کاربر واقعی بگذارید و از او بخواهید کارهای مشخصی را با آن انجام بدهد. هدف این است که مشکلات جریان کار، برچسب‌ها و ساختار صفحه را وقتی پیدا کنید که اصلاحشان هنوز ارزان است. خروجی تست پروتوتایپ چند معیار ساده است، مثل نرخ موفقیت تسک، تعداد صفحه‌هایی که کاربر طی کرده و جایی که کار را رها کرده، به‌اضافه حرف‌های خود کاربرها.

پروتوتایپ چیست و چرا قبل از ساخت تستش کنیم

پروتوتایپ نسخه‌ای از محصول است که به اندازه کافی واقعی است تا کاربر بتواند با آن کار کند، ولی هنوز پشتش کد و پایگاه داده واقعی نیست. ممکن است چند صفحه کاغذی باشد که دستی عوضشان می‌کنید، چند صفحه خاکستری در فیگما که با لینک به هم وصل شده‌اند یا طرحی کامل با رنگ و تصویر که تقریبا شبیه محصول نهایی است.

دلیل تست کردنش ساده است: هر چه دیرتر یک مشکل را پیدا کنید، اصلاحش گران‌تر است. جابه‌جا کردن یک دکمه در فیگما چند دقیقه طول می‌کشد. همان تغییر بعد از برنامه‌نویسی، تست و انتشار، ممکن است یک اسپرینت کامل وقت بگیرد. تست پروتوتایپ جلوی این را می‌گیرد که تیم هفته‌ها روی راه‌حلی کار کند که کاربر نمی‌فهمدش.

انواع پروتوتایپ از نظر وفاداری

وفاداری (fidelity) یعنی پروتوتایپ چقدر به محصول نهایی شبیه است. دو سر این طیف را معمولا وفاداری کم و وفاداری زیاد می‌نامند.

پروتوتایپ با وفاداری کم

طرح کاغذی، وایرفریم خاکستری یا چند قاب ساده که فقط چیدمان و جریان را نشان می‌دهند. رنگ، تصویر و جزئیات بصری عمدا حذف شده‌اند.

• مزیت: ساختش سریع است، تیم به آن دل نمی‌بندد و کاربر هم راحت‌تر نقدش می‌کند، چون حس نمی‌کند دارد کار تمام‌شده کسی را خراب می‌کند.
• مناسب برای: سنجیدن جریان کلی، ترتیب مراحل، ساختار اطلاعات و اینکه کاربر اصلا ایده را می‌فهمد یا نه.
• محدودیت: درباره ظاهر، حس برند و جزئیات تعامل چیز زیادی نمی‌گوید.

پروتوتایپ با وفاداری زیاد

طرحی تعاملی با رنگ، فونت، تصویر و متن واقعی که در فیگما یا به‌صورت HTML ساخته شده و تقریبا شبیه محصول نهایی رفتار می‌کند.

• مزیت: رفتار کاربر به رفتار واقعی نزدیک‌تر است و جزئیاتی مثل وضوح دکمه‌ها، خوانایی متن و پیام‌های خطا هم سنجیده می‌شوند.
• مناسب برای: مراحل آخر طراحی، قبل از تحویل به برنامه‌نویس.
• محدودیت: ساختش وقت می‌برد و کاربرها گاهی به‌جای جریان کار، درباره رنگ و تصویر نظر می‌دهند.

قانون ساده این است: وفاداری پروتوتایپ را با سوالتان هماهنگ کنید. برای پرسیدن «کاربر می‌فهمد ثبت‌نام چند مرحله دارد؟» طرح کامل لازم نیست. برای پرسیدن «کاربر به صفحه پرداخت اعتماد می‌کند؟» وایرفریم خاکستری کافی نیست.

در تست پروتوتایپ چه چیزی یاد می‌گیرید و چه چیزی نه

تست پروتوتایپ به این سوال‌ها خوب جواب می‌دهد:

• آیا کاربر می‌تواند کار اصلی را از اول تا آخر انجام بدهد؟
• کجای مسیر مردد می‌شود یا راه را اشتباه می‌رود؟
• برچسب‌ها، آیکون‌ها و دکمه‌ها همان معنایی را می‌رسانند که طراح می‌خواست؟
• ترتیب مراحل با انتظار کاربر جور است؟
• کاربر در پایان مطمئن است کار انجام شده است؟

ولی چند چیز را نباید از تست پروتوتایپ انتظار داشت. سرعت واقعی بارگذاری، رفتار با داده واقعی (مثلا هزار محصول در یک دسته) و اینکه کاربر واقعا حاضر است پول بدهد یا نه، در پروتوتایپ سنجیده نمی‌شود. برای مقایسه سلیقه‌ای دو طرح بصری هم تست ترجیح روش دقیق‌تری است.

معیارهای تست پروتوتایپ

برای اینکه نتیجه فقط مجموعه‌ای از برداشت‌ها نباشد، چند معیار را برای هر تسک ثبت کنید:

1. موفقیت تسک. چند نفر به صفحه هدف رسیدند. بعضی تیم‌ها موفقیت مستقیم (بدون انحراف از مسیر بهینه) را از موفقیت غیرمستقیم (رسیدن بعد از چند بار برگشتن) جدا می‌کنند. این تفکیک نشان می‌دهد مسیر چقدر روشن است.
2. صفحه‌های طی‌شده. تعداد صفحه‌هایی که کاربر دید، در مقایسه با کوتاه‌ترین مسیر ممکن. اگر مسیر بهینه چهار صفحه است و میانگین کاربرها نه صفحه را دیده‌اند، یعنی جایی سرگردان شده‌اند.
3. رها کردن. چند نفر تسک را نیمه‌کاره گذاشتند و مهم‌تر از آن، در کدام صفحه. صفحه‌ای که بیشترین رها کردن در آن رخ داده، اولین جایی است که باید بازطراحی شود.
4. زمان. نه به‌عنوان عدد دقیق، بلکه برای پیدا کردن تسک‌هایی که غیرعادی طول کشیدند.
5. سختی از نگاه کاربر. یک سوال ساده بعد از تسک، مثلا امتیاز یک تا پنج.
6. پاسخ‌های باز. «کجا مطمئن نبودید باید چه کار کنید؟» دلیل پشت عددها را نشان می‌دهد.

مثال: سامانه ثبت‌نام یک آموزشگاه آنلاین

یک آموزشگاه آنلاین برنامه‌نویسی می‌خواهد ثبت‌نام و پرداخت را از پنج صفحه به سه صفحه کاهش بدهد. تیم طراحی دو قدم برمی‌دارد. اول یک پروتوتایپ با وفاداری کم در فیگما می‌سازد و از چند هنرجوی قبلی می‌خواهد در یک دوره ثبت‌نام کنند. نتیجه نشان می‌دهد ادغام انتخاب دوره و انتخاب زمان کلاس در یک صفحه کاربر را گیج می‌کند. بیشتر کاربرها اول دنبال زمان می‌گردند و بعد دوره را انتخاب می‌کنند.

تیم ترتیب را عوض می‌کند و این بار یک پروتوتایپ با وفاداری زیاد، با قیمت‌ها و متن‌های واقعی، می‌سازد. در دور دوم موفقیت تسک بالا رفته و تعداد صفحه‌های طی‌شده به مسیر بهینه نزدیک شده است، ولی چند نفر در صفحه پرداخت رها کرده‌اند، چون معلوم نبود قسط‌بندی چطور کار می‌کند. یک توضیح کوتاه زیر گزینه قسطی اضافه می‌شود. همه این تغییرات قبل از نوشتن حتی یک خط کد انجام شد.

یک سوال رایج این است که وقتی محصول منتشر شده، هنوز تست پروتوتایپ لازم است یا نه. جواب مثبت است، چون هر تغییر بزرگ بعدی، مثل یک قابلیت تازه یا بازطراحی یک صفحه، اول به شکل پروتوتایپ ساخته می‌شود. روی محصول منتشرشده، تست کاربردپذیری و ابزارهایی مثل نقشه حرارتی رفتار فعلی را نشان می‌دهند و روی پروتوتایپ، تست پروتوتایپ می‌گوید تغییر بعدی مشکل را حل می‌کند یا نه. این دو مکمل هم هستند.

نکته‌هایی برای اجرای بهتر تست پروتوتایپ

• نقطه شروع را مشخص کنید. هر تسک باید از صفحه مشخصی شروع شود، نه از جایی که کاربر قبلی رها کرده است.
• بن‌بست نگذارید. اگر کاربر جایی را لمس کند که در پروتوتایپ تعریف نشده و هیچ اتفاقی نیفتد، فکر می‌کند تست خراب است. برای مسیرهای اشتباه محتمل هم صفحه بگذارید.
• متن واقعی فارسی بنویسید. متن بی‌معنی یا انگلیسی، رفتار کاربر را تغییر می‌دهد و مشکلات برچسب‌ها را پنهان می‌کند.
• تعداد صفحه‌ها را مدیریت کنید. پروتوتایپ خیلی سنگین روی گوشی دیر باز می‌شود. فقط صفحه‌هایی را که برای تسک‌ها لازم است نگه دارید.
• سناریو را درست بنویسید. اسم دکمه‌ها را در متن تسک لو ندهید. نمونه‌ها را در نمونه سناریو تست کاربردپذیری ببینید.

وارد کردن لینک پروتوتایپ فیگما یا فایل HTML، نوشتن وظیفه و خواندن نتیجه را قدم به قدم در تست پروتوتایپ فیگما با کاربر واقعی توضیح داده‌ایم.

تست پروتوتایپ با یوزر تستینگ

در یوزر تستینگ، تست پروتوتایپ برای همین کار ساخته شده است. لینک پروتوتایپ فیگما را می‌دهید یا فایل HTML را آپلود می‌کنید، یک وظیفه می‌نویسید، قاب موبایل یا دسکتاپ را انتخاب می‌کنید و لینک تست را برای کاربرهایتان می‌فرستید. در نتیجه نرخ تکمیل وظیفه، تعداد کسانی که منصرف شدند و زمان هر شرکت‌کننده را می‌بینید و برای پروتوتایپ HTML، جلسه هر نفر هم ضبط می‌شود. برای سوال‌های غربالگری و سوال‌های بعد از کار، تست را داخل یک نظرسنجی بگذارید. پاسخ‌های متنی فارسی به‌طور خودکار در تم‌ها دسته‌بندی می‌شوند. اگر سوالتان محدودتر است، مثلا فقط اولین کلیک روی یک صفحه یا انتخاب بین دو طرح، تست اولین کلیک و تست ترجیح هم در دسترس هستند. با پلن رایگان می‌توانید اولین پروتوتایپ را همین امروز جلوی کاربر بگذارید.